Ondervoeding bij kanker

Kanker is niet één ziekte. Er bestaan meer dan honderd verschillende soorten kanker. Wat ze gemeen hebben, is dat bepaalde lichaamscellen zich ongecontroleerd beginnen te delen en er een gezwel of tumor kan ontstaan.

Bij ondervoeding heeft iemand een tekort aan energie of voedingsstoffen. Dit kan leiden tot gewichtsverlies en afname van spiermassa.

Ondergewicht of onbedoeld gewichtsverlies kan wijzen op ondervoeding. Dat kan ontstaan door:

• Te weinig eten: u krijgt minder calorieën binnen dan uw lichaam nodig heeft
• Verminderde opname: door problemen in het maagdarmstelsel

Ondervoeding kan bij iedereen voorkomen, maar bij kanker is het extra belangrijk om dit tijdig te herkennen.

Bij kanker en tijdens de behandeling komen misselijkheid, vermoeidheid, minder eetlust en smaakveranderingen vaak voor. Hierdoor kan het moeilijk zijn om voldoende te eten. 

Een optimale voedingsinname helpt u uw kracht te behouden en ondersteunt uw lichaam zodat u zich beter voelt. Extra voedingsstoffen, waaronder eiwitten, spelen hierbij een essentiële rol. Na een operatie, chemotherapie of bestraling zijn eiwitten belangrijk voor het herstel van weefsel en het bestrijden van infecties. Daarnaast is bewegen belangrijk.

Langdurige ondervoeding kan leiden tot verlies van vet- én spiermassa, wat invloed kan hebben op uw fysieke en mentale conditie¹.

In de video hieronder legt Prof. De Waele uit hoe belangrijk het is dat u lichamelijk én mentaal op krachten blijft: “om de behandeling van de ziekte te verdragen en om de moed erin te houden”.

Ondervoeding kan ook zorgen voor een verminderde weerstand, tragere wondgenezing, een langer en een minder goed herstel^2-5. Onderzoek toont aan dat het verbeteren van de voedingstoestand een belangrijke rol kan spelen in het beter doorstaan van uw behandeling⁶.

Zoals Prof. De Waele samenvat: “Ondervoeding op zich is niet de oorzaak, maar het ondermijnt de primaire behandeling van de ziekte.” 

Het is daarom extra belangrijk om uw gewicht en voedingsinname goed in de gaten te houden en vraag tijdig advies aan uw zorgverlener.

Gewichtsverlies wordt vaak te laat opgemerkt. Het kan geleidelijk gaan en soms lijkt het afvallen van enkele kilo’s gewenst.

In de video hieronder legt Prof. De Waele uit waarom de prioriteit bij kanker anders ligt. Het is belangrijker om voldoende energie en voedingsstoffen binnen te krijgen en om spiermassa te behouden. 

“Tijdens korte periodes waarin het echt een uitdaging is om voldoende te eten, zijn calorieën zelfs belangrijker dan gezonde voeding”, aldus Prof. De Waele.

• Verliest u gewicht?

• Is uw BMI* erg laag?

• Merkt u een verlies aan spierkracht? 

• Ervaart u maag- of darmklachten? 

• Heeft u minder eetlust? 

Bespreek dit tijdig met uw arts. Vaak wordt ook een diëtist betrokken. Samen stellen zij een persoonlijk voedingsplan op dat past uw situatie.

Stel gerust vragen. Goede informatie helpt u sterker in uw behandeling te staan. Diëtisten en patiëntenverenigingen kunnen advies, praktische tips en ondersteuning bieden, bijvoorbeeld via lotgenotencontact en informatie.

Hoe sneller ondervoeding wordt herkend, hoe sneller u en uw zorgteam kunnen ingrijpen en hoe beter de resultaten van uw (voedings)behandeling kunnen zijn. 

In de video hieronder kunt u luisteren naar Stefan Gijssels, die in 2015 de diagnose kreeg van darmkanker, en die ondertussen de voorzitter is van het Patient Expert Center. Hij vertelt over zijn ervaring met ondervoeding tijdens zijn kankertraject en -behandeling. Hij benadrukt hierin hoe belangrijk het is voor patiënten om voldoende informatie te krijgen over voeding. 

Gezonde voeding is belangrijk, ook bij kanker. Daarom start voedingsadvies altijd bij voldoende en evenwichtige voeding. De algemene voedingsadviezen en de voedingsdriehoek vormen hierbij een goed uitgangspunt.

Besteed extra aandacht aan het innemen van voldoende calorieën en eiwitten. U kunt deze eenvoudig toevoegen aan uw normale eetpatroon, bijvoorbeeld met wat room, extra ham- of spekblokjes in de soep, extra beleg, een blokje kaas of worst tussendoor, of volle melkproducten.

In de video hieronder geeft oncologisch diëtist Virginie Terryn (AZ Groeninge) praktische tips. Een diëtist houdt rekening met uw persoonlijke situatie op het moment. Deel bijvoorbeeld met hen welke smaken u wel of niet verdraagt, hoe makkelijk slikken lukt en hoe vaak u zich misselijk voelt.

Zoals zij aangeeft: “Werken met normale, adequate voeding zien we altijd als de eerste stap.” 

Op momenten dat het moeilijk is om zelf voldoende te eten, kan medische voeding een belangrijke ondersteuning zijn.

Vermoeidheid, verminderde eetlust, smaak- en geurveranderingen of kauw- en slikproblemen komen vaak voor bij mensen met kanker en kunnen het eten bemoeilijken. Uw arts kan u dan medische voeding voorschrijven.

Meestal wordt medische voeding ingezet als aanvulling op de gewone maaltijden, bijvoorbeeld in de vorm van een drinkvoeding als tussendoortje¹. Als maaltijden helemaal niet lukken dan kan drinkvoeding tijdelijk ook gebruikt worden als maaltijdvervanging. Deze producten zijn gebruiksklaar, bevatten veel calorieën en eiwitten en zijn verrijkt met vitaminen en mineralen. 

Zoals Virginie Terryn aangeeft: “Er is een groot aanbod aan smaken, waardoor variatie mogelijk is en het ook op langere termijn vol te houden blijft”. 

Wanneer normaal eten nog moeizamer wordt, kan sondevoeding nodig zijn¹. Dit wordt via een dun slangetje in de neus of rechtstreeks in de maag of darm gegeven. Samen met u bepaalt de arts welke toedieningsvorm het meest geschikt is. De diëtist zorgt ervoor dat de sondevoeding zorgvuldig wordt opgebouwd en weer wordt afgebouwd wanneer het niet meer nodig is. Ook de sociale dienst van het ziekenhuis kan ondersteunen bij de praktische organisatie.